Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Τετάρτη 26 Μαρτίου 2014

Μια συνέντευξη του Κωστή Παπαγιώργη (το 1997)


Στην Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία το 1997

Μια συνέντευξη του Κωστή Παπαγιώργη

Άνθρωπος των γραμμάτων και του πνεύματος, ο Κωστής Παπαγιώργης παρείχε μια πρωτόγνωρη εμπειρία στους δημοσιογράφους που είχαν την τιμή να είναι ο δικός τους συνεντευξιαζόμενος, με τις γνώσεις και τις απόψεις του να είναι μοναδικές.
papagiorgis1Δημοσιεύθηκε : Πέμπτη, 14 Μάρτιος 2013
Στο σπίτι του Κωστή Παπαγιώργη στο Χαλάνδρι μια «πρόσκληση σε γεύμα» δεν θα μπορούσε παρά να είναι απέριττη, λιτή, με φρούτα εποχής, στο κλίμα του κυρ-Αλέξανδρου, όπως αποκαλεί ο ίδιος τον Παπαδιαμάντη. Αφορμή γι’ αυτή τη συνάντηση, η κυκλοφορία του νέου βιβλίου του, Αλέξανδρος Αδαμαντίου Εμμανουήλ. Ο Κωστής Παπαγιώργης μας «τράβηξε» κατευθείαν στον μαγικό κόσμο της εποχής, που διαμόρφωσε το έργο του Παπαδιαμάντη.

– Πρέπει να σκεφτείς ότι η επανάσταση ξεκίνησε από έξω, από τους Έλληνες του εξωτερικού, απ’ τις παραδουνάβιες περιοχές και από έναν αξιωματικό του τσάρου, τον Υψηλάντη. Συνεχίστηκε από τους Έλληνες και τελείωσε από τους ξένους, δηλαδή ήταν μια επανάσταση που κανείς δεν κατάλαβε πώς έγινε.
– Υπήρχε κάποιος πολιτικός λόγος για τον οποίο μια μερίδα Ελλήνων αρνούνταν το ρόλο της επανάστασης;
– Υπήρχε ένας ισχυρότατος λόγος. Ο πατριάρχης ήταν ανώτατος αξιωματούχος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και είχε την απόλυτη ευθύνη για το χριστιανικό βιλαέτι που περιελάμβανε Έλληνες, Αρμένηδες, Σέρβους, Βούλγαρους. Από την αρχή, η Ορθοδοξία είχε διεθνικό χαρακτήρα. Κι ακόμα σήμερα, ο πατριάρχης μιλάει για όλους τους ορθοδόξους. Αυτό είναι ένα πολύ σημαντικό πολιτικό στοιχείο. Το Πατριαρχείο τότε, λίγο πριν από την επανάσταση, έκανε μια σειρά από σχολεία σε όλες τις παραδουνάβιες περιοχές, στην Ιταλία, στην Ιωνία. Περίμενε με την άνοδο του βιωτικού επιπέδου και με την κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας να ελευθερωθεί όλος ο ελληνισμός, όχι ένα ελλαδικό κομμάτι. Η Γαλλική Επανάσταση μας “έκαψε”, κατά μια άποψη, ή τουλάχιστον μας ελευθέρωσε».
– Ποια είναι η σχέση αυτής της ιστορικής κατάστασης με τη σημερινή πραγματικότητα;
– Υπάρχει μια θεωρία του Κιτσίκη που λέει ότι αν Τούρκοι, Σέρβοι, Έλληνες και Σύριοι είχαν κάνει μια ομοσπονδία, θα μπορούσαν να δημιουργήσουν μια μεγάλη δύναμη. Επειδή όμως το πήρανε χαμπάρι οι Δυτικοί, ότι μπορεί να συμβεί αυτό, το “πετσοκόψανε”. Πρόκειται περί ενός πολύ σημαντικού ζητήματος που μας απασχολεί ακόμα και σήμερα. Αυτό οραματιζότανε ο Ρήγας. Όταν μιλάει για ελευθερία δεν αναφέρεται μόνο στους Έλληνες. Λέει: Βούλγαροι, Τούρκοι, όλοι. Όλα αυτά καταστραφήκανε με τον Κοραή.
– Τώρα, κατά κάποιον τρόπο, έχει ξαναρχίσει η κουβέντα αυτή…
– Δεν θα σταματήσει ποτέ αυτή η κουβέντα, απλά την πνιγούνε εδώ γιατί δεν μας συμφέρει. Εμείς είμαστε ένα δυτικό τσογλανοκρατίδιο, ενώ η μοίρα μας και η θέση μας ήταν στην Ανατολή.
– Συγγνώμη, αλλά οι απόψεις σας δείχνουν να συμπίπτουν μ’ εκείνες των λεγόμενων νεορθόδοξων;
– Δεν υπάρχουν νεορθόδοξοι. Ο Παπαδιαμάντης είναι ο μόνος ο οποίος δεν είναι νεορθόδοξος, αλλά πιστός στο πνεύμα της Ανατολικής Εκκλησίας. Τα άλλα, περί νεορθόδοξων, είναι δημοσιογραφία. Ξέρεις τι σημαίνει 4ος αιώνας; Ποιοι είναι οι Πατέρες της Εκκλησίας; Ο Πλωτίνος είναι αρχαίος Έλληνας. Μα ο Μέγας Αθανάσιος, 100 χρόνια μετά, δεν είναι αρχαίος Έλληνας; Αυτά έλεγε ο Παπαδιαμάντης, αλλά τα θάψανε».
– Άρα, η ιστορία πρέπει να αποκατασταθεί…
– Τι να αποκατασταθεί, αποκατεστημένη είναι. Υπάρχουν τα κείμενα. Αφού υπάρχει ο Παπαδιαμάντης, δεν μπορεί να είναι ξεχασμένα. Απλώς, ο Νεοέλληνας, επειδή τον έχουν κάνει ανυποψίαστο, δεν το θυμάται αυτό.
– Ας υποθέσουμε ότι τα μαθαίνει όλα αυτά. Σε τι θα του χρησιμεύσουν τώρα, με τα προβλήματα που υπάρχουν;
– Όταν δεν ξέρεις το παρελθόν, δεν καταλαβαίνεις τι γίνεται. Ακόμα, ο Πάγκαλος μια μέρα, επειδή προσέχω τι λέει, μίλησε για ενδιάμεση περιοχή, ενώ η Ελλάδα ανήκει στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Γιατί αυτό είναι το πρόβλημα στο βάθος, το οποίο δεν δέχεται καμία Ευρωπαϊκή Κοινότητα να το θέσει, ούτε μπορεί να τεθεί πιά. Το πρόβλημα υπάρχει ως πνευματικό ζήτημα, δεν έχει πολιτική χρησιμότητα. Αλλά, αν τα σκεφτείς όλα αυτά, θα ανακαλύψεις μια βιβλιοθήκη από δω μέχρι το Χαλάνδρι, την οποία δεν την κοιτάει ποτέ κανείς – τους Πατέρες της Εκκλησίας, για παράδειγμα. Είναι ελληνικά όλα αυτά.
– Μπορείτε να αναφέρετε ένα συγκεκριμένο παράδειγμα σε σχέση με τη σύγχρονη πραγματικότητα;
– Προχθές, άκουγα κάποιον που μιλούσε για τους Ολυμπιακούς αγώνες και αναφερόταν σ’ ένα λαό ο οποίος έχει βγάλει τον Περικλή, τον Πλάτωνα, τον Όμηρο, το Μιλτιάδη. Μετά απ’ αυτούς ανέφερε το Σολωμό. Σκέφτεσαι: απ’ τον Μέγα Αλέξανδρο, 3ο αιώνα π.Χ., ίοαμε τον 18ο αιώνα, δεν υπήρξε τίποτα ανάμεσα; Αυτή είναι η θεωρία του Κοραή, η θεωρία του νεοελληνικού κρατιδίου. Μετά τους αρχαίους, γίνεται ένα πήδημα και φτάνουμε εδώ. Το ενδιάμεσο διάστημα είναι ντροπή και σκοτάδι, πρέπει να εξαλειφθεί.
– Ο Καστοριάδης, αν θυμάστε, έλεγε ότι το Βυζάντιο είναι Μεσαίωνας…
– Ο Καστοριάδης, επειδή ακριβώς δεν είναι Έλληνας, δεν δέχεται τίποτε απ’ όλα αυτά. Εδώ μιλάμε για μας που ζούμε σε αυτή τη χώρα και που μιλάμε ελληνικά. Ο Καστοριάδης γράφει γαλλικά, μιλάει γαλλικά και ζει ως Γάλλος. Αυτή ήταν η θεωρία του Νίτσε, ο οποίος ήταν καθηγητής στη Γερμανία. Εδώ, εμείς, χθες βγάλαμε τη φουστανέλα. Πότε φόρεσαν ευρωπαϊκά ρούχα οι Έλληνες; Χθεσινά είναι αυτά τα πράγματα, ούτε δυο αιώνες πριν.
– Η Δύση, δηλαδή, μόνο μας έβλαψε; Δεν περνάμε κι εντελώς άσχημα.
– Το νεοελληνικό κρατίδιο στήθηκε με βάση ξένα λεφτά. Οι Ευρωπαίοι μάς πήραν στα σοβαρά όταν πήραμε το πρώτο δάνειο από την Αγγλία. Από τότε άρχισε το Σίτυ να λέει: Μήπως εκεί μπορούμε να κάνουμε καλές επενδύσεις; Μήπως μπορεί να στηθεί μια τράπεζα; Έχουμε μια ιστορία 15 αιώνων ντροπής. Οφείλεις να την ξέρεις. Όπως είναι και το θέμα της ελληνικής ταυτότητας. Τι είναι όλοι αυτοί έξω; Αρχαίοι Έλληνες; Αν δεν ξέρεις τους αρχαίους Έλληνες, αν δεν σε ενδιαφέρει η θρησκεία και το γλωσσικό ζήτημα, πρέπει να αναρωτηθείς: πώς εσύ μιλάς ελληνικά; Δεν μπορεί να σου κάνανε μια ένεση! Αν αρνείσαι να το ξέρεις, σημαίνει ότι φοβάσαι. Να μάθεις γιατί μιλάς ελληνικά σήμερα.
– Πώς φτάσαμε στο γλωσσικό ζήτημα;
– Το γλωσσικό ζήτημα, όπως τέθηκε, ήρθε από τη Γαλλία. Το γλωσσικό ζήτημα το είχε λύσει η Εκκλησία, αυτό υποστηρίζει ο Παπαδιαμάντης. Αν δεις τα συναξάρια, τον τρόπο που είναι γραμμένα, θα ανακαλύψεις μια γλώσσα κατανοητή – είναι κράμα βέβαια, αλλά την καταλαβαίνεις κι εσύ, και η γιαγιά σου ακόμα. Αυτή τη γλώσσα την “πνίξανε”, φέρανε από την Γαλλία αρχές και είπανε: να η λαϊκή γλώσσα. Αυτό λέει ο Παπαδιαμάντης: εμείς είμαστε εδώ οι συνεχιστές, κι έρχεται ένας από το Παρίσι και μας διδάσκει πώς να μιλάμε.
– Λέτε σε κάποιο σημείο ότι ο Παπαδιαμάντης δεν μπορεί να μεταφραστεί…
– Αν μεταφραστεί, τελείωσε. Όλο το κόλπο είναι ότι η γλώσσα του μιλάει από λυρικά, πλατωνικά μέχρι… Είναι ένα φοβερό κράμα• άμα λείψει, για παράδειγμα, η λέξηεαρισμός αντί για έρωτα, που είναι ομηρικό, τελείωσε, δεν υπάρχει. Δεν μπορεί να γίνει μετάφραση τέτοιας γλώσσας.
– Όμως ο κόσμος του, η θρησκεία, οι δεισιδαιμονίες, η ζωή σ’ ένα ψαροχώρι, τι μπορεί να μας προσφέρει;
– Αν διαβάσεις τον Όμηρο βλέπεις ότι μιλάει για το Δωδεκάθεο και τις ανθρωποθυσίες. Τα πιστεύεις όλα αυτά; Ο Ντοστογιέφσκυ γράφει για παρανοϊκούς δολοφόνους, ένας σκοτώνει μια γριά… θέλει κανείς από σας να σκοτώσει καμιά γριά; Στη Ρωσία του έλεγαν: εσύ μας έχεις βγάλει όλους τρελούς. Δεν βοηθάει ποτέ και σε τίποτα η λογοτεχνία. Αν φτάσει να χρησιμεύσει σε κάτι, γίνεται σοσιαλιστικός ρεαλισμός. Όταν θα διαβάσεις τον Παπαδιαμάντη, κανονικά όμως, θα σου γίνουνε τα μάτια… τόσα. Μιλάει για γριές, θα μου πεις. Ε, και; Όλη η λογοτεχνία μιλάει για γριές.
– Γιατί γράψατε αυτό το βιβλίο;
– Μιλάμε δυο ώρες και έχει ενδιαφέρον. Για ποιον να μιλήσεις; Ο Σολωμός είναι ξένος, Ιταλός, ο Καβάφης προέρχεται από την περιφέρεια, είναι ξένος ουσιαστικά, όπως είναι ξένος και ο Ψυχάρης που έφερε τη γλώσσα. Ο Ροΐδης είναι Γάλλος, μπορεί να γράφει σ’ αυτή τη γλώσσα και να σατιρίζει την ελληνική πραγματικότητα αλλά το όλο πνεύμα τού έργου του είναι γαλλικό. Ο Παπαδιαμάντης σού λέει για τη γριά. Αυτό είσαι εσύ, ο ντόπιος. Άλλο θέμα αν σου αρέσει.
– Ωραία όλα αυτά για τον κυρ-Αλέξανδρο. Ποια είναι, όμως, η εικόνα της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας;
– Αυτή η στροφή στη ζωή της πόλης, που διαβάζουμε, είναι μίμηση που προέρχεται από την αμερικανική λογοτεχνία. Μόνο που ο Αμερικανός είναι κυρίαρχος του κόσμου, επομένως η καθημερινή του ζωή έχει μια μυθολογία. Η δυστυχία του Αμερικανού στη Νέα Υόρκη αποτελεί παγκόσμιο μύθο, ενώ η δυστυχία του Έλληνα στο Λιόπεσι τι να μας πει;

Δημοσιεύτηκε, το 1997, στο «Ε» της Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας, Συνέντευξη στους δημοσιογράφους : Δ. Αναστασόπουλος – Γ. Καρουζάκης
Πηγή: www.matrix24.gr/

Δευτέρα 19 Μαρτίου 2012

Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑΣ. ΜΝΗΜΗ ΚΑΙ ΠΑΡΟΝ

ΖΗΤΩ Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821! ΟΛΟΙ ΣΤΟΥΣ ΔΡΟΜΟΥΣ ΤΗΝ 25η ΜΑΡΤΙΟΥ !
Ο ελληνικός απελευθερωτικός αγώνας συνιστά θεμελιακό σημείο αναφοράς, ορόσημο, σπουδαία φάση στην ιστορία του ελληνικού έθνους. Η αποτίναξη του οθωμανικού ζυγού συνέδεε αντικειμενικά την εθνική ανεξαρτησία με την ανάγκη για γρήγορη αστική ανάπτυξη. Αφετέρου, η ίδρυση του ελλαδικού κράτους αποτέλεσε το πρώτο σημαντικό ρήγμα στην ευρωπαϊκή «νέα» τάξη που είχε εγκαθιδρύσει με τις αποφάσεις του το συνέδριο της Βιέννης.

Το μεταπολιτευτικό πολιτικό σύστημα στο σύνολό του, αλλά και η αυτοαποκαλούμενη αριστερά της μεταπολίτευσης δεν αισθάνονταν ιδιαίτερα εξοικειωμένοι με την Ελληνική Παιδεία, την ελληνική πολιτισμική κληρονομιά, την μνήμη των θυμάτων του κεμαλισμού, την διεκδίκηση των γερμανικών πολεμικών επανορθώσεων, τις νέες βαρβαρότητες που υπέστη ο Ελληνισμός την περίοδο του διπολισμού.
Η απέχθειά τους προς αυτά τα ζητήματα οδήγησε αυτές τις δυνάμεις στην αποσιώπηση, την νομιμοποίηση των ρατσιστικών βιαιοτήτων, στον πνευματικό και ηθικό ακρωτηριασμό των Ελλήνων, στον Εθνομηδενισμό.
Σήμερα κεντρικά ζητήματα αποτελούν η αποκατάσταση της συλλογικής μνήμης - εθνικής, κοινοτικής -, καθώς και του νοήματος, των λειτουργιών, των αυθεντικών πεδίων και στοιχείων της πολιτικής. Επίσης η εκπλήρωση των όρων μιας αυτοδύναμης, αυτόκεντρης ανάπτυξης της χώρας. Συναφείς-συνεπακόλουθα με τα ζητήματα αυτά είναι και η επίτευξη μιας ευρείας συσπείρωσης κοινωνικών-πολιτικών δυνάμεων και η κατά το δυνατόν αυθεντική ενιαία έκφραση των δυνάμεων που αγωνίζονται για τη δημοκρατία, την κοινωνική χειραφέτηση, τη λαική κυριαρχία, την εθνική ανεξαρτησία, την οικολογία !!! Αυτή η ενιαία έκφραση θα ήταν ιδιαίτερα σημαντικό να πραγματοποιηθεί και με ευρύτερο ενωτικό ψηφοδέλτιο τέτοιων δυνάμεων στις επικείμενες βουλευτικές εκλογές !!...

Θόδωρος Μπατρακούλης

Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑΣ
...Ο αγώνας των επαναστατών του 1821 στρεφόταν πρωταρχικά εναντίον του οθωμανικού κράτους και των δομών και σχέσεων εξουσίας που διαμορφώθηκαν στο πλαίσιο του οθωμανικού συστήματος κατάκτησης και κυριαρχίας. Η επανάσταση είχε και κοινωνικό χαρακτήρα αλλά και σαφή εθνικοαπελευθερωτικά αιτήματα, όπως καταγράφονται στην Διακήρυξη της Α΄ Εθνοσυνέλευσης και στο προοίμιο του Συντάγματος της Επιδαύρου και στα επόμενα Συντάγματα. Ο αγώνας για την ανεξαρτησία της Ελλάδας είχε ευρεία ιστορική σημασία. Υπήρξε η κύρια εκδήλωση στη Ν/A Ευρώπη ενός επαναστατικού κύματος, το οποίο ήταν προϊόν διαφόρων παραγόντων. Ως κύριοι μεταξύ τους μπορούν να θεωρηθούν:
α) Tο πολύπτυχο κίνημα εθνικής αφύπνισης, κατάληξη πολύπλευρης μακραίωνης ιστορικής πορείας με αφετηρία το Βυζάντιο. Σημαντικοί σταθμοί της η δημιουργία «εξωκεντρικών» ελληνικών κρατών μετά το 1204, η αντίσταση του ελληνικού κόσμου (και μέσα στις φραγκοκρατούμενες περιοχές) και η συνακόλουθη αναζωογόνηση των ελληνικών σπουδών, της τέχνης και της φιλολογίας . Κατά τη διάρκεια της οθωμανικής κατάκτησης και κυριαρχίας, αναδύθηκε ένα πρωτότυπο ιστορικό σχήμα, από το οποίο γεννήθηκε η έννοια της «Eκκλησίας-κεφαλής του έθνους» και του «εθνάρχη» (οθωμανικός όρος Μιλέτμπασι) . Ο ορθόδοξος κλήρος βρέθηκε επί κεφαλής ενός είδους «παθητικής αντίστασης» –κάποιες φορές έλαβε περισσότερο ενεργητικές μορφές– εναντίον των κατακτητών-κυρίαρχων . Οι Έλληνες, όπως και οι άλλοι χριστιανικοί βαλκανικοί λαοί , διατήρησαν την ιδιαίτερη ταυτότητά τους χάρη στην ορθόδοξη θρησκεία. Στη λατρεία και στη ζωή της υπό τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως ορθόδοξης Εκκλησίας χρησιμοποιούνταν η ελληνική γλώσσα. Σημαντικοί παράγοντες της εθνικής επιβίωσης υπήρξαν η κοινοτική οργάνωση -επικεφαλής των κοινοτήτων ήταν οι πρόκριτοι (δημογέροντες)- και η παιδεία, με όλους τους σοβαρούς περιορισμούς που επιβάλλονταν στην άσκησή της . Eξάλλου, όπως γενικότερα στη Βαλκανική, αρκετοί Ελληνες αρνούνταν κάθε συνδιαλλαγή με τους κατακτητές αλλά και τους ομόθρησκούς τους άρχοντες και εξακολουθούσαν την ανυπότακτη ζωή τους επιλέγοντας τις πιο ορεινές και δύσβατες περιοχές . Ηταν οι κλέφτες και αποτέλεσαν πρόπλασμα για τα στρατιωτικά σώματα της Επανάστασης του 1821.
β) Ο Διαφωτισμός και η Γαλλική Επανάσταση του 1789. O ελληνικός Διαφωτισμός αναπτύσσεται κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 18ου αιώνα, καθυστερημένα σε σύγκριση με την εκδήλωση και ανάπτυξη του φαινομένου στη δυτική Ευρώπη. Οι ιδέες του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού επηρέασαν τον τουρκοκρατούμενο ελληνικό χώρο όταν δημιουργήθηκαν κατάλληλες συνθήκες. Αυτό έγινε από τις αρχές του 18ου αιώνα με την ανάθεση σε Ελληνες της διακυβέρνησης των παραδουνάβιων ηγεμονιών, και αργότερα με τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774). Η εξάπλωσή του Διαφωτισμού στον ελληνικό πνευματικό χώρο συμβατικά έχει διακριθεί σε τρεις περιόδους. Η προδρομική περίοδος (κύριοι εκπρόσωποι ο Ιώσηπος Μοισιόδαξ , ο Ευγένιος Βούλγαρης και ο Νικηφόρος Θεοτόκης) φέρει τη σφραγίδα της επιρροής του Βολταίρου. Η δεύτερη περίοδος χαρακτηρίζεται από την σημαντική επίδραση των Γάλλων εγκυκλοπαιδιστών (τυπικός εκπρόσωπος ο Φαναριώτης Δημήτριος Καταρτζής) . Η τρίτη περίοδος συνδέεται με ένα κίνημα διανοουμένων σταθερά εμπνεόμενων από τις αρχές της ελευθερίας και της ισότητας της Γαλλικής Επανάστασης, αλλά που αποδοκιμάζουν τη βίαιη επιβολή τους . Σημαντικοί εκπρόσωποι αυτής της γενεάς ήταν οι Γρηγόριος Κωνσταντάς και Δανιήλ Φιλιππίδης (συγγραφείς της Γεωγραφίας Νεωτερικής) , ο Ρήγας Βελεστινλής και ο Αδαμάντιος Κοραής . Η Γαλλική Επανάσταση του 1789 ενίσχυσε την ανάπτυξη του ελληνικού Διαφωτισμού και φιλελευθερισμού, καθώς και των ριζοσπαστικών κινημάτων στη Ν/Α Ευρώπη. Στους βαλκανικούς χριστιανικούς λαούς η Γαλλική Επανάσταση και η ναπολεόντεια Αυτοκρατορία που αναδύθηκε από αυτήν άφησαν να διαφανεί η δυνατότητα αποτίναξης του οθωμανικού ζυγού . Μετά την έκρηξη της Γαλλικής Επανάστασης, πραγματοποιήθηκαν μεγάλες ιδεολογικές ζυμώσεις στις ελληνικές κοινότητες του εξωτερικού, αλλά και στην Ελλάδα. Οι κριτικές εναντίον διαφόρων δημοκρατικών και νεοϊδεατών πήραν διαστάσεις πολεμικής . Εξάλλου, ο Αδαμάντιος Κοραής, εκφράζοντας την αποστροφή του για τη ρωσική αυτοκρατορία –που, όπως έγραφε, δεν μπορούσε να επιβληθεί παρά «με Καλμούκους και Κοζάκους» –, θεωρούσε ότι το ελληνικό έθνος έπρεπε να στηρίξει τις ελπίδες του στους δημοκρατικούς Γάλλους και μετά την παλινόρθωση στη Γαλλία, στους «Αγγλοαμερικανούς» , δηλαδή στους Αμερικανούς.
γ) Τα δημοκρατικά και ομοσπονδιακά οράματα ορισμένων επαναστατών διανοουμένων και ακτιβιστών, μεταξύ των οποίων εξέχουσα θέση κατείχε ο Ρήγας Βελεστινλής (πρώτος κήρυκας της συναδέλφωσης των βαλκανικών λαών) . Η «Ελληνική Δημοκρατία» του στόχευε αφενός στην επαναστατική επίλυση του εθνικού προβλήματος και αφετέρου στην εγκαθίδρυση ενός πολιτειακού συστήματος που συνδυάζει τη δημοκρατική αυτοκυβέρνηση σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο και μια ολοκληρωμένη εκδοχή αντιπροσώπευσης στο πεδίο της κεντρικής πολιτείας. Θεμελιώδης υπήρξε η συμβολή του Ρήγα «στην διεύρυνση και το βάθαιμα στις σύγχρονες συνθήκες του νοήματος του δημοκρατικού πατριωτισμού, όπως αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του Διαφωτισμού» . Ο ριζοσπαστισμός της περιόδου 1789-1821 είχε διαβαλκανική βάση και εμβέλεια . Αυτό έχει αποδοθεί στον χαρακτήρα των νοτιοευρωπαϊκών κοινωνιών, καθώς και στον δεσμό ανάμεσα στους διακινητές ριζοσπαστικών ιδεών και τον κοσμοπολιτικό ουμανισμό του Διαφωτισμού . Τα κείμενα των Ελλήνων πολιτικών στοχαστών της περιόδου 1789-1821 θεωρήθηκε ότι εγγράφονταν στη γενική οπτική της τότε ευρωπαϊκής σκέψης . Μια σαφέστερη παράσταση του πνεύματος της εποχής συνοψίζεται στο σχήμα ευρωπαϊκή κρίση – πολιτικοποίηση των Ελλήνων επικεντρωμένη γύρω από την ιδέα της εθνικής ανεξαρτησίας – ανάδυση των ιδεολογικών / πολιτικών ρευμάτων των Ελλήνων διανοουμένων (φιλελεύθερο και ριζοσπαστικό) ...
(Απόσπασμα από εκτεταμένο ερευνητικό άρθρο του Δρ Θεόδωρου Μπατρακούλη, το οποίο πρόκειται να δημοσιευτεί στο 4ο τεύχος της περιοδικής έκδοσης Νέος Ερμής ο Λόγιος - θα κυκλοφρήσει τις προσεχείς ημέρες)

Δευτέρα 31 Οκτωβρίου 2011

O Aγώνας για την ανεξαρτησία της Ελλάδας, το επαναστατικό κύμα στα Βαλκάνια και οι γενεσιουργοί παράγοντές τους - του Θεόδωρου Μπατρακούλη


O Aγώνας για την ανεξαρτησία της Ελλάδας, το επαναστατικό κύμα στα Βαλκάνια και οι γενεσιουργοί παράγοντές τους

του Θεόδωρου Μπατρακούλη

          Ο αγώνας για την Ανεξαρτησία της Ελλάδας είχε ευρεία ιστορική σημασία. Υπήρξε η κύρια εκδήλωση στη Ν/A Ευρώπη ενός επαναστατικού κύματος που ήταν προïόν διαφόρων παραγόντων. Ως κύριοι μεταξύ τους μπορούν να αναφερθούν:
            α) Tο πολύπτυχο κίνημα αντίστασης και εθνικής αφύπνισης, κατάληξη πολύπλευρης μακραίωνης ιστορικής πορείας. Αφετηρίες αυτής της διαδικασίας ήταν το Βυζάντιο, και σημαντικοί σταθμοί της η δημιουργία «εξωκεντρικών» ελληνικών κρατών μετά το 1204, η αντίσταση του ελληνικού κόσμου (ακόμα και μέσα στις φραγκοκρατούμενες περιοχές) και η συνακόλουθη αναζωογόνηση των ελληνικών σπουδών, της τέχνης και της φιλολογίας[1]. Κατά τη διάρκεια της οθωμανικής κατάκτησης και κυριαρχίας αναδύθηκε ένα πρωτότυπο ιστορικό σχήμα, από το οποίο γεννήθηκε οι έννοιες της «Eκκλησίας-κεφαλής του έθνους» και του «εθνάρχη»[2]. Κατά την περίοδο αυτή, ο ορθόδοξος κλήρος βρέθηκε επί κεφαλής ενός είδους «παθητικής αντίστασης» - η οποία κάποιες φορές έλαβε πλέον ενεργητικές μορφές - εναντίον των κατακτητών κυρίαρχων[3]. Κατά την διάρκεια της μακροχρόνιας Οθωμανικής κυριαρχίας, οι Ελληνες, όπως και οι άλλοι χριστιανικοί βαλκανικοί λαοί, διατήρησαν την ιδιαίτερη ταυτότητά τους χάρη στην Ορθόδοξη χριστιανική θρησκεία. Στη λατρεία και στη ζωή της υπό τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Ορθόδοξης Εκκλησίας χρησιμοποιούνταν η ελληνική γλώσσα. Πέραν της Εκκλησίας, σημαντικοί παράγοντες της εθνικής επιβίωσης υπήρξαν οι κοινότητες[4] και η παιδεία, με όλους τους σοβαρούς περιορισμούς που επιβάλλονταν στην άσκησή της[5].

         Eκτός των καταπιέσεων των Οθωμανών, αιτία του μεταξύ αυτών και των χριστιανών χάσματος και του πόθου των τελευταίων για απελευθέρωση, και, κατά συνέπεια, γενεσιουργό παράγοντα της επανάστασης του 1821 αποτέλεσε και το πολιτικό και ιδεολογικό περιεχόμενο της Μεγάλης Ιδέας (συνείδηση της καταγωγής των Ελλήνων, η διαφορετική θρησκεία, οι διαφορές στον τρόπο ζωής και το πολιτιστικό επίπεδο, οι μακροχρόνιες προσδοκίες των υποδούλων κ.ά.)[6]. Η Μεγάλη Ιδέα απέφερε τους πρώτους καρπούς της κατά τον Αγώνα του 1821. Και μετά την δημιουργία της απόφυσης που ονομάστηκε ελληνικό κράτος (πρωτόκολλα του Λονδίνου, Φεβρουάριος 1830)[7], εξακολουθούσε να εμπνέει τους Ελληνες για τη δημιουργία μιας νέας ελληνικής αυτοκρατορίας με κέντρο την Κωνσταντινούπολη. Συναντούσε ανταπόκριση στις καρδιές όλων ανεξαιρέτως των Ελλήνων, του ελληνικού βασιλείου και των υποδούλων[8]. Αν η Μεγάλη Ιδέα ανδρώθηκε κατά το διάστημα της μακροχρόνιας δουλείας στους Οθωμανούς, την αρχή της πρέπει να την αναζητήσουμε στην περίοδο 1204-1453.  Η Ελένη Γλύκατζη-Ahrweiler έχει επισημάνει ότι η Mεγάλη Ιδέα υπήρξε μια ανάσταση του ονείρου της ανακατάληψης της Κωνσταντινούπολης, καθώς και του αντιλατινικού αισθήματος του ελληνικού λαού, η απαρχή του οποίου τοποθετείται στην Αλωση του 1204 και στην Αυτοκρατορία της Νικαίας. «Ο λόγος ενθρονισμού του αυτοκράτορα Θεoδώρου Α΄ Λασκάρεως αννάγγελλε, πράγματι, την θεμελίωση αυτής της ιδεολογίας και συνιστά εξ αυτού του γεγονότος τον πολιτικό και ιδεολογικό χάρτη της νέας Αυτοκρατορίας, ο οποίος υιοθετήθηκε απερίφραστα και ανενδοίαστα από τους Βυζαντινούς στο σύνολό τους...»[9].

         β) Ο Διαφωτισμός και η Γαλλική Επανάσταση του 1789[10]. O ελληνικός Διαφωτισμός αναπτύσσεται κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 18ου αιώνα, καθυστερημένα σε σύγκριση με την εκδήλωση και ανάπτυξη του φαινομένου στη δυτική Ευρώπη. Η εξάπλωσή του στον ελληνικό πνευματικό χώρο συμβατικά έχει διακριθεί σε τρεις περιόδους. Η προδρομική περίοδος (κύριοι εκπρόσωποι ο Ιώσηπος Μοισιόδαξ, ο Ευγένιος Βούλγαρης[11] και ο νεώτερος Νικηφόρος Θεοτόκης)[12] φέρει τη σφραγίδα της επιρροής του Βολταίρου. Η δεύτερη περίοδος χαρακτηρίζεται από την σημαντική επίδραση των Γάλλων εγκυκλοπαιδιστών (τυπικός εκπρόσωπος ο Φαναριώτης Δημήτριος Καταρτζής, 1730-1807)[13]. Η τρίτη περίοδος συνδέεται με ένα κίνημα διανοουμένων σταθερά εμπνεόμενων από τις αρχές της ελευθερίας και της ισότητας της Γαλλικής Επανάστασης, αλλά αποδοκιμάζουν τη βίαιη επιβολή τους[14]. Η Γαλλική Επανάσταση του 1789 ενίσχυσε την ανάπτυξη του ελληνικού Διαφωτισμού και φιλελευθερισμού, καθώς και των ριζοσπαστικών κινημάτων στη Ν/Α Ευρώπη. Στους χριστιανικούς λαούς των Βαλκανίων, η Γαλλική Επανάσταση και η ναπολεόντεια Αυτοκρατορία που αναδύθηκε από αυτήν, άφησαν να διαφανεί η δυνατότητα αποτίναξης του οθωμανικού ζυγού. Μετά την έκρηξη της Γαλλικής Επανάστασης, πραγματοποιήθηκαν μεγάλες ιδεολογικές ζυμώσεις στις ελληνικές κοινότητες του εξωτερικού, αλλά και στην Ελλάδα. Οι κριτικές εναντίον διαφόρων δημοκρατικών και νεοïδεατών πήραν και διαστάσεις πολεμικής[15]. Εξάλλου, ο Αδαμάντιος Κοραής[16], εκφράζοντας την αποστροφή του για τη ρωσική αυτοκρατορία - που, όπως έγραφε, δεν μπορούσε να επιβληθεί παρά «με Καλμούκους και Κοζάκους»[17] -, θεωρούσε ότι το ελληνικό έθνος έπρεπε να στηρίξει τις ελπίδες του στους δημοκρατικούς Γάλλους και μετά την παλινόρθωση στη Γαλλία, στους «Αγγλοαμερικανούς»[18], δηλαδή στους Αμερικανούς.


Αδαμάντιος Κοραής (1748-1833)

         Η δημοκρατική αρχή, που λειτούργησε ως νέο θεμέλιο για τη νομιμοποίηση της επαναστατικής εξουσίας στη Γαλλία, δημιούργησε ένα νέο σπουδαίο ζήτημα: το εγχείρημα του ορισμού του(ών) εκπροσώπου(ων) του δήμου (λαού) - πολιτική οντότητα που έμελλε στο εξής να παραγκωνίσει τον μονάρχη ως υπέρτατη εξουσία -, καθώς και της οριοθέτησης των εξουσιών και δικαιοδοσιών τους. Ο 19ος αιώνας θεωρείται και υπήρξε σε γενικές γραμμές ο αιώνας της ενδυνάμωσης της αστικής τάξης, της προόδου του φιλελευθερισμού και της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, της ανάδυσης των εργατικών κινημάτων και των σοσιαλιστικών ιδεών. Ωστόσο, μέχρι και τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ η ιστορία της Βρετανίας και της Γαλλίας μπορεί να μελετηθεί κυρίως στο πλαίσιο του αστικού φιλελευθερισμού, η ιστορία μεγάλου μέρους της υπόλοιπης Ευρώπης πρέπει να εξεταστεί ως συνάρτηση ενός πολυπλοκότερου συνδυασμού των δυνάμεων του φιλελευθερισμού, του εθνικισμού και της δημιουργίας των εθνικών κρατών[19].


Ρήγας Βελεστινλής (Φεραίος) (1757-1798)

         γ) Τα δημοκρατικά ομοσπονδιακά οράματα ορισμένων επαναστατών διανοουμένων και ακτιβιστών. Μεταξύ τους εξέχουσα θέση κατείχε ο Ρήγας Βελεστινλής (πρώτος κήρυκας της συναδέλφωσης των βαλκανικών λαών)[20]. Όπως επισημαίνει ο καθηγητής Γιώργος Κοντογιώργης, η «Ελληνική Δημοκρατία» του Ρήγα στοχεύει, αφενός στην επαναστατική επίλυση του εθνικού προβλήματος και, αφετέρου στην εγκαθίδρυση ενός πολιτειακού συστήματος, που συνδυάζει τη δημοκρατική αυτοκυβέρνηση σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο και μια ολοκληρωμένη εκδοχή αντιπροσώπευσης στο πεδίο της κεντρικής πολιτείας. Το πολιτειακό σύστημα του Ρήγα προέκρινε την επανίδρυση της οικουμενικής κοσμόπολης στη βάση του έθνους-κοσμοσυστήματος, όχι τη δημιουργία ενός αυταρχικού/δεσποτικού κράτους ή έστω ενός κράτους-έθνους[21]. Kατά τον Λουκά Αξελό, υπήρξε θεμελιώδης η συμβολή του Ρήγα στη διαμόρφωση της εθνικής και κοινωνικής συνείδησης στην Ελλάδα: «στην διεύρυνση και το βάθαιμα στις σύγχρονες συνθήκες του νοήματος του δημοκρατικού πατριωτισμού, όπως αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του Διαφωτισμού»[22]. O Γιώργος Καραμπελιάς τονίζει ότι «στη μακρά πορεία της ελληνικής παλιγγενεσίας, ο Βελεστινλής σηματοδοτεί το τέλος μιας περιόδου, κατά την οποία οι Έλληνες αναζητούσαν την ανεξαρτησία τους στηριζόμενοι πρωτίστως στη συνδρομή των ξένων, και την απαρχή μιας νέας, κατά την οποία τολμούν να διανοούνται και να προετοιμάζουν μια νέα ανεξάρτητη πολιτειακή τάξη. Και επειδή κλείνει μια περίοδο και ανοίγει μία νέα, συνιστά, την εμβληματικότερη μορφή της νεώτερης ελληνικής ιδεολογίας, εξ αιτίας ακριβώς της μοναδικής του συνθετικότητας: Συγγραφέας ρομαντικών διηγημάτων και στιχουργημάτων, έργων επιστημονικής εκλαΐκευσης και αρχαιογνωσίας, εκδότης υπέροχων χαρτών, χρησμολογικών κειμένων και βιβλίων στρατιωτικής τακτικής, συγγραφέας επαναστατικού «προγράμματος», ποιητής -λόγιος και λαϊκός-, τραγουδιστής και μουσικός, προπαντός οργανωτής και αδάμαστος επαναστάτης μέχρι τέλους...»[23]



[1] Απόστολος Βακαλόπουλος, Η πορεία του Γένους. Από το Βυζάντιο στο Νέο Ελληνισμό, Θεσσαλονίκη: Βάνιας, 1992, σ. 43 κεξ., ιδιαίτ. 54 κεξ.
[2] Βλ. Ν. Μοσχοβάκης, Το εν Ελλάδι δημόσιον δίκαιον επί Τουρκοκρατίας, Αθήναι: 1882, Eπανέκδ. Αθήνα: Καραβίας, 1η ανατύπωση 1973, 2η 1988. Σταύρoς Aνεστίδης, H Eθναρχική παράδοση της Μεγάλης Εκκλησίας και ο Μανουήλ Iω. Γεδεών, Διδακτορική Διατριβή, Τμήμα Πολιτικών Επιστημών και Δημόσιας Διοίκησης, Πανεπιστήμιο Αθηνών, 1993.   
[3] Πρβλ. Steven Runciman, The Great Church in Captivity, Cambridge: Cambridge University Press, 1968, σ. 208-225, ιδιαίτ. σ. 208-209. Βλ. και παραπάνω την αναφορά για τους κλέφτες. 
[4] Βλ. Γιώργος Κοντογιώργης, Κοινωνική δυναμική και Πολιτική αυτοδιοίκηση, Οι ελληνικές κοινότητες της τουρκοκρατίας, Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1982, σ. 581. Nικόλαoς Πανταζόπoυλoς, Ο Ελληνικός κοινοτισμός και η Ελληνική κοινοτική παράδοση, Aθήνα: Παρουσία, 1993.
[5] Βλ. Τρύφων Ε. Ευαγγελίδης, Η Παιδεία επί Τουρκοκρατίας (Ελληνικά Σχολεία από της αλώσεως μέχρι Καποδιστρίου), Τόμοι Α΄+Β΄, Εν Αθήναις 1936, 8ο, σελ. +373 + 547, Aθήνα: Βιβλιοπ. Δ. Ν. Καραβία, 1992. Νίκος Γ. Ζαχαρόπουλος, Η παιδεία στην τουρκοκρατία, Θεσσαλονίκη: Πουρναράς, 2000. Χρυσούλα Χρ. Μότσιου, «Ὁ Ἄνθιμος Γαζῆς καὶ ἡ προσφορά του στὴν παιδεία κατὰ τὴν Τουρκοκρατία», στό: Πρακτικά Πανελληνίου Συνεδρίου, Θεσσαλοί Φιλόσοφοι, Λάρισα-Τσαρίτσανη, 1998, σσ. 323-338.
[6] Κ. Παπαρρηγόπουλος, Ιστορία του Ελληνικού Εθνους, Εκδ. Β΄, τ. Ε΄, Εν Αθήναις, 1887, σ. 693 κ. ε.
[7]  Baron I. De Testa, Recueil des Traités de la Porte ottomane, Vol. II, Paris, 1865, σ. 381-387. Χ. Νικολάου, Διεθνείς πολιτικές και στρατιωτικές συνθήκες-συμφωνίες & συμβάσεις, Αθήνα, Φλώρος, 1996, σ. 94-96.
[8] Charles K. Tuckerman, The Greeks of today, New York: G. P. Putnam & Sons, 1872, σ. 125.
[9] Ελένη Γλύκατζη-Ahrweiler, Η πολιτική ιδεολογία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, Aθήνα: Aργώ, 1977, σ. 123 κ.εξ. «Η Mεγάλη Ιδέα υπήρξε μια κυρίαρχη ιδεολογία, ένας ιστός που διασφάλιζε την συνοχή, ένας καθοριστικός παράγοντας του συλλογικού υποσυνειδήτου, ένας ομολογημένος ή ανομολόγητος στόχος του μεταβυζαντινού ελληνισμού... Η κύρια μακρο-ιστορική συνθήκη της Μεγάλης Ιδέας είναι ο οικουμενικός και συνθετικός χαρακτήρας του ελληνικού πολιτισμού», γράφει ο Μελέτης Μελετόπουλος. Βλ. τα κείμενα των H. Ahrweiler, M. Μελετόπουλου, Κ. Δημαρά και άλλων στο “H Μεγάλη Ιδέα”, θεματικό αφιέρωμα της επιθεώρησης Nέα Κοινωνιολογία, Αριθ. 21, άνοιξη 1996, Aθήνα. Βλ. επίσης Κ. Θ. Δημαράς, Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, Aθήνα, 1986. Κ. Δημαράς, Ελληνικός Ρομαντισμός, Aθήνα: 1982. Κ. Σάθας, Mεσαιωνική Bιβλιοθήκη, Τόμ. Α΄, σ. 106 κ. εξ.
[10] Βλ. Constantin Dimaras, La Grèce au temps de Lumières, Genève: Droz, 1969. Πασχάλης Kιτρομηλίδης, Η Γαλλική επανάσταση και η Νοτιοανατολική Ευρώπη, Aθήνα: Διάττων, 1990 (πρόσφατη έκδοση, Aθήνα: Πορεία, 2000).
[11] Π. Κιτρομηλίδης, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, 1999, όπ. π., σ. 49, 52-66, 75-76, 178-188, 192-197, 225-226, 526-530, 551-555, κ. α.
[12] Βλ. Gregory L. Bruess, Religion, Identity and Empire. A Greek Archbishop in the Russia of Catherine the Great, Boulder, 1997. Gregory Bruess, «Νεοελληνικός Διαφωτισμός στη Νότια Ρωσία», 2008, Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, Εύξεινος Πόντος, Mετάφρ. Χαρά Ροβίθη, URL: <http://www.ehw.gr/l.aspx?id=11538>
[13] Π. Κιτρομηλίδης, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, 1999, όπ. π., σ. 76, 198, 202-220, 245, 312, 556-557, κ. α.
[14] Ν. Ψημμένος (ανθολ./εισαγ./σχόλια), Η ελληνική φιλοσοφία από το 1453 ως το 1821, Αθήνα: Γνώση, 1989, Τόμος Β΄. Κρίτων Χρυσοχοίδης, «Ο Ελληνισμός υπό την τουρκική κυριαρχία Επιβίωση και Αναγέννηση», Ελληνική Ιστορία, Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών/Η Καθημερινή, 2010, Τόμος 5, σ. 27.
[15] Γ.  Κορδάτος, Μεγάλη Ιστορία της Ελλάδας, όπ. π., χ. χ,, Τόμος 9, σ. 306 κ. εξ. Γεώργιος Σταμ. Λάιος, «Ο Αθανάσιος Ψαλλίδας αντιδημοκράτης. 1793. Ανέκδοτα δοκουμέντα από το αρχείον της Βιέννης», Ηπειρωτική Εστία, 59 (1957), σ. 214-224.
[16] Ο Αδαμάντιος Κοραής γεννήθηκε το 1748 στη Σμύρνη και πέθανε το 1833 στο Παρίσι. Είχε αποφασιστική συμβολή στη διαμόρφωση του κινήματος του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Η απόπειρά του να ασχοληθεί με το εμπόριο (επιθυμία της οικογένειάς του) απέτυχε και έτσι το 1777 εγκατέλειψε το Άμστερνταμ και επέστρεψε στην Σμύρνη, απ' όπου έφυγε ξανά το 1782, για ιατρικές σπουδές στο Μονπελιέ. Από το Παρίσι, όπου εγκαταστάθηκε, επιδίωξε την πνευματική αφύπνιση των υποδούλων Ελλήνων με το εκδοτικό και εν γένει συγγραφικό του έργο. Βλ.  Θεοδόσιος Γ. Κοκκαλιάδης / Γεώργιος Π. Μουτάφης, Ο Αδαμάντιος Κοραής περί πολιτείας και δικαίου, Ἐν Χίῳ: Ἐκ τοῦ Τυπογραφεῖου Ἐλευθερίας, 1935. Α. Β. Δασκαλάκης, Ο Α. Κοραής και η ελευθερία των Ελλήνων, Αθήνα: 1965. Κ. Θ. Δημαράς, «Το σχήμα του Διαφωτισμού», Ελληνικός Διαφωτισμός, Αθήνα: Ερμής, 19802, σ. 23-120. Κ. Θ. Δημαράς, «Ο Κοραής και η εποχή του», στο Ελληνικός Διαφωτισμός, Αθήνα: Ερμής, 19802, σ. 301-390. Γεώργιος Δ. Μεταλληνός, «Ὁ Ἀδαμάντιος Κοραῆς καὶ ἡ ὀρθοδοξία», στό: Παράδοση και αλλοτρίωση, Ἀθήνα, Δόμος, 1986, σσ. 149-190. Ανδρέας Μάμουκας, Αδαμάντιος Κοραής: Βίος και έργα, Αθήνα: ΜΙΕΤ, 1999.
[17] Α. Β. Δασκαλάκης, Ο Α. Κοραής και η ελευθερία των Ελλήνων, Αθήνα: 1965, σ. 187-188, 190.
[18] Α. Β. Δασκαλάκης, Ο Α. Κοραής και η ελευθερία των …, 1965, όπ. π., σ. 491-492.
[19] Βλ. Ε. Μ. Βurns, Ευρωπαϊκή ιστορία: Εισαγωγή στην ιστορία και τον πολιτισμό της νεότερης Ευρώπης, Θεσσαλονίκη: Παρατηρητής, 1983, Τόμος Β΄, σ. 117 κεξ.
[20] Αναφορικά με τον Ρήγα Βελεστινλή και το ιστορικό συγκείμενo της εποχής του: Ε. Legrand-Lambrou, Aνέκδοτα Εργα περί Ρήγα Βελεστινλή, Aθήνα: 1891. Γ. Kορδάτος, O Rήγας Φεραίος και η Βαλκανική Ομοσπονδία, Αθήνα: Eπικαιρότητα, 1983. Φ. Mιχαλόπουλος, Ρήγας ο Βελεστινλής, Θεσσαλικά Χρονικά, Τόμ. 1 (1930), σ. 35. Λ. Αξελός, Ρήγας Βελεστινλής-Σταθμοί και όρια στην διαμόρφωση της εθνικής και κοινωνικής συνείδησης στην Ελλάδα, Αθήνα: Στοχαστής, 2003. Γ. Κοντογιώργης, Η Ελληνική Δημοκρατία του Ρήγα Βελεστινλή, Αθήνα: Παρουσία, 2008.
[21] Γ. Κοντογιώργης, Η Ελληνική Δημοκρατία του Ρήγα Βελεστινλή, Αθήνα: Παρουσία, 2008.
[22] Λουκάς Αξελός, Ρήγας Βελεστινλής-Σταθμοί και όρια στην διαμόρφωση της εθνικής και κοινωνικής συνείδησης στην Ελλάδα, Αθήνα: Στοχαστής, 2003, σ. 27.
[23] Γιώργος Καραμπελιάς, Η ανολοκλήρωτη επανάσταση του Ρήγα Βελεστινλή, Αθήνα Εναλλακτικές Εκδόσεις, Μάιος 2011.