Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΙΣΤΟΡΙΑ ΝΕΟΤΕΡΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΙΣΤΟΡΙΑ ΝΕΟΤΕΡΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Πέμπτη 2 Οκτωβρίου 2014

Αφιέρωμα στον Παναγιώτη Κονδύλη



Αφιέρωμα στον Παναγιώτη Κονδύλη

cebacebfcebdceb4cf8dcebbceb7cf82
Το εισαγωγικό σημείωμα από το πρώτο μέρος του αφιερώματος του ν. Λόγιου Ερμή στον Παναγιώτη Κονδύλη, τεύχος 10, καλοκαίρι 2014. Το δεύτερο μέρος του αφιερώματος θα κυκλοφορήσει στον ΝΛΕ, τ. 11 (αρχές Νοεμβρίου).
Ο ν. Λόγιος Ερμής, σε αυτό το τεύχος του (τ. 10), εγκαινιάζει ένα εκτενές αφιέρωμα στη σκέψη του Παναγιώτη Κονδύλη, αφιέρωμα που, εξαιτίας της μεγάλης του έκτασης, θα αναπτυχθεί σε δύο ή τρία συνεχόμενα τεύχη του περιοδικού.

        Μέσα στη γενικευμένη παρακμή του νεώτερου ελληνισμού, την οποία βιώνουμε με τραγικό τρόπο, ο Παναγιώτης Κονδύλης αποτελεί έναν οδοδείκτη που καταδεικνύει ίσως τις «κρυμμένες» δυνατότητές μας, με την προϋπόθεση ότι θα μπορούσαμε να τις εκδιπλώσουμε! Έρχεται δε να προστεθεί στον Κώστα Παπαϊωάννου και τον Κορνήλιο Καστοριάδη που, στην αμέσως προηγούμενη γενιά, ανέδειξαν από την πλευρά τους αυτές τις δυνατότητες. Δυστυχώς, τόσο στην περίπτωσή τους όσο και σε εκείνη του Κονδύλη, αυτό μπόρεσε να γίνει γιατί σε μεγάλο βαθμό έζησαν, έδρασαν –και αναγνωρίστηκαν– εκτός Ελλάδας. Γεγονός που υπογραμμίζει, αφ’ ενός, την ασφυκτική μετριοκρατία που πνίγει την ελληνική πνευματική ζωή, αφ’ ετέρου το απαραίτητο συμπλήρωμά της, τον μιμητικό παρασιτισμό. Τίποτε συμβολικότερο εξ άλλου από την απόρριψη της υποψηφιότητας του Κονδύλη από τη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών, όπου, αντ’ αυτού, ανεδείχθη ο… Γουλιμής! Εν τέλει, ο Κονδύλης, όπως και ο Καστοριάδης, αλλά και ο Παπαϊωάννου, μπόρεσαν να γίνουν γνωστοί και να επηρεάσουν την ελληνική πνευματική σκέψη γιατί είχαν ήδη καταξιωθεί εκτός Ελλάδας.

Ο Κονδύλης, ήδη από τη δεκαετία του ’80, έχει μια διαρκή παρουσία και στην ελληνική πνευματική ζωή, τόσο με τη σειρά των μεταφράσεών του όσο και με την έκδοση των βιβλίων του, ενώ, από τη δεκαετία του ’90, αρχίζει πλέον να αναμειγνύεται πιο ενεργά στην ελληνική πνευματική κίνηση – βλέπε τη σειρά των συνεντεύξεών του, των άρθρων του σε εφημερίδες και περιοδικά, που πυκνώνουν προς τα τέλη της δεκαετίας του ’90. Δυστυχώς, αν και θα μπορούσαμε να περιμένουμε μία επίταση αυτής της συμμετοχής του στα ελληνικά πράγματα, ένα σοβαρότατο πρόβλημα υγείας του στέρησε τη ζωή σε ηλικία πενήντα έξι ετών, το 1998, ενώ βρισκόταν σε εξέλιξη όχι μόνο η συγγραφική του δραστηριότητα αλλά και ο ίδιος ο προσανατολισμός της σκέψης του.
Μετά τον θάνατό του, βέβαια, όπως δυστυχώς συμβαίνει τόσο συχνά, άρχισε να διευρύνεται το ενδιαφέρον γι’ αυτόν και πολλαπλασιάστηκαν κείμενα, ημερίδες και αφιερώματα σε περιοδικά και εφημερίδες. Εμείς ελπίζουμε να δώσουμε, μέσα από τη σειρά των αφιερωμάτων που ετοιμάζουμε, μια όσο γίνεται πιο ολοκληρωμένη και κριτική παρουσίαση της σκέψης του.

*****

Ο Κονδύλης, όπως εξ άλλου είχε συμβεί και με τον Παπαϊωάννου ή τον Καστοριάδη, αλλά σε άλλη κλίμακα και σε διαφορετική συγκυρία, υπήρξε παιδί της μεγάλης «απογοήτευσης» του δεύτερου ημίσεως του 20ού αιώνα, μετά την εμπειρία των επαναστάσεων, του γκουλάγκ και του Άουσβιτς, που είχαν σημαδέψει το πρώτο ήμισυ εκείνου του αιώνα. Ο Κονδύλης, δεκαπέντε ή είκοσι χρόνια νεώτερος από τους προγενέστερους, οδηγεί αυτή την ιστορική απογοήτευση στα έσχατα: Το τέλος της σοσιαλιστικής και κομμουνιστικής προσδοκίας υπήρξε ταυτόχρονα η ακρότατη συνέπεια και η εξάντληση του ίδιου του δυτικού διαφωτισμού, γι’ αυτό και η φιλοσοφία του «βάφει με γκρίζο πάνω στο γκρίζο».
Η αποστασιοποίησή του, λειτούργησε απολύτως θετικά, από μια πλευρά τουλάχιστον. Σε μία στιγμή, στη δεκαετία του 1970 και 1980 όταν η διανόηση της Δύσης, και της Ελλάδας κατ’ εξοχήν, φυλακιζόταν σε ένα «χρυσό κλουβί», η απόστασή που έπαιρνε, του επέτρεπε να διακρίνει με μεγαλύτερη ενάργεια αυτά που οι «σφαίρες οι τυλιγμένες με ζάχαρη» απαγόρευαν στην πλειοψηφία των υπολοίπων. Ο Κονδύλης μπόρεσε να δει, μακριά από υλικούς περισπασμούς και συμφέροντα, το τέλος της επαναστατικής προσδοκίας του 20ού αιώνα. Στις μέρες του, η επαναστατική «πρωτοπορία» είτε θα ενσωματωθεί απόλυτα στο παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα, είτε θα βαδίσει στο θανατερό σόλο της τρομοκρατίας, όπως στη Γερμανία και την Ιταλία.
Από τα νεανικά του χρόνια είχε κατανοήσει πως το αδιέξοδο του υπαρκτού σοσιαλισμού δεν μπορούσε να ερμηνευτεί –όπως έκανε ο «κρiτικός μαρξισμός» όλων των αποχρώσεων–, μόνο μέσα από την γραφειοκρατική παραμόρφωση ή ακόμα και την κρατικο-καπιταλιστική μετεξέλιξη των σοσιαλιστικών καθεστώτων, αλλά θα έπρεπε να συμπεριλάβει την ίδια τη μαρξιστική θεωρία ως κανονιστική θεωρία. Διότι η μονοδιάστατη αντίληψη για τον κόσμο και τις αντιθέσεις του, στηριγμένη αποκλειστικά στην οικονομική διάσταση, καθώς και η πεποίθηση του μαρξισμού και του διαφωτισμού πως η διαμόρφωση των ανθρώπων καθορίζεται αποκλειστικά από την επίδραση των κοινωνικών συνθηκών, βρίσκονταν στη βάση των αστοχιών και της αποτυχίας του υπαρκτού σοσιαλισμού. Σύμφωνα με τον Κονδύλη, ο Μαρξ παραμένει ο μεγάλος στοχαστής που ανέλυσε τον καπιταλισμό στα βασικά του χαρακτηριστικά –ανάλυση η οποία παραμένει έγκυρη μέχρι σήμερα–, αλλά όταν θέλει να μεταβληθεί στον προφήτη μιας νέας εγκόσμιας θρησκείας, λαθεύει τραγικά.

Εκκινώντας από αυτή τη βασική διαπίστωση –την οποἰα συμμερίζεται με αρκετούς στοχαστές, ανάμεσά τους και τον Κώστα Παπαϊωάννου, ο οποίος είχε ήδη καταλήξει σε αυτά τα συμπεράσματα από τη δεκαετία του ’50– προχωράει στην συγκρότηση μιας «κονδυλικής» ανθρωπολογίας και οντολογίας, η οποία διατυπώνεται με τον πιο ολοκληρωμένο τρόπο στο βασικό θεωρητικό του έργο, Ισχύς και Απόφαση. Για τον Κονδύλη, η φύση του ανθρώπου παραμένει αναλλοίωτη, όπως την έχουν περιγράψει ήδη ο Θουκυδίδης, ο Μακιαβέλι ή και ο Χομπς. Το βασικό του κίνητρο είναι η επιβεβαίωση της ισχύος, ατομικά ή συλλογικά, και πάνω σε αυτό ορθώνονται όλες οι ιδεολογίες και οι κοινωνικές κατασκευές
μόνο μια «περιγραφική θεωρία», που αυτο-αποκλείεται από κάθε επιδίωξη ισχύος, θα μπορούσε να συλλάβει την πραγματικότητα, χωρίς να εμπλέκεται η ίδια σε κανονιστικές επιδιώξεις ισχύος. Πάνω σε αυτό το ζήτημα, δημοσιεύουμε ήδη, στο τρέχον τεύχος του ν. Λόγιου Ερμή, την εκτενέστατη ανάλυση του Ρεϋμόνδου Πετρίδη ενώ στο προσεχές τεύχος θα δημοσιευθούν και άλλες σχετικές κριτικές θεωρήσεις.

Άσχετα με τη συμφωνία ή τις πιθανές αντιρρήσεις σε αυτή την τοποθέτηση του Κονδύλη, γύρω από το ζήτημα της ισχύος και εν τέλει της «φύσης του ανθρώπου», η ευριστική της δυνατότητα ήταν εξαιρετική, διότι, σε μία εποχή κατάρρευσης των επαναστατικών εγχειρημάτων, προσέφερε τη δυνατότητα μιας αποστασιοποιημένης μελέτης της παγκόσμιας και της ελληνικής πραγματικότητας. Του προσέφερε τη δυνατότητα να δει με καθαρή ματιά την κρίση του ευρωπαϊκού αστικού πολιτισμού, τη μετάβαση σε μια πλανητική εποχή σύγκρουσης μεγάλων παγκόσμιων σχηματισμών και την κατάρρευση της παραδοσιακής τυπικής δημοκρατίας – όπως τα περιγράφει στα βιβλία του για τη γεωπολιτική ή για θεωρία του πολέμου, χωρίς ματογυάλια και ψευδοειρηνισμούς. Στην ίδια κατεύθυνση θα του επιτρέψει να δει με πιο καθαρή ματιά τόσο τη φιλοσοφία του διαφωτισμού –και του ελληνικού– καθώς και τη βαθύτατη παρακμή του ελληνικού κόσμου και του ελληνικού έθνους-κράτους.

Ο Κονδύλης, ιδιαίτερα στις αντιλήψεις του για τον πόλεμο και το έθνος, ως οπαδός της ρεαλιστικής σχολής των διεθνών σχέσεων, κατεδείκνυε την αυξανόμενη σημασία του έθνους-κράτους, σε μια εποχή επίτασης των πλανητικών συγκρούσεων. Αυτές οι θέσεις του, οι οποίες προκάλεσαν έντονη συζήτηση και προβληματισμό, βρίσκονταν σε ευθεία αντίθεση με την κυρίαρχη, στην ελληνική ιδεολογία της εποχής, θεωρία της παγκοσμιοποίησης και της απομείωσης του ρόλου των εθνών-κρατών, εντέλει και των ίδιων των εθνών. Έτσι ο Κονδύλης, ενώ μέχρι τη δεκαετία του ’80 γινόταν αποδεκτός από το πνευματικό κατεστημένο «της αριστεράς και της προόδου», ως ένας αναγνωρισμένος φιλόσοφος στη… Γερμανία, έστω και αιρετικός, τώρα πια έμπαινε σε ευθεία αντιπαράθεση μαζί του, ιδιαίτερα μετά το επίμετρό του στη Θεωρία του Πολέμου, που αφορούσε τις ελληνοτουρκικές σχέσεις και υποστήριζε πως η Ελλάδα είτε θα αντιταχθεί στον τουρκικό επεκτατισμό είτε θα υποταχθεί σε αυτόν.

Στη δεκαετία του ’90 λοιπόν, θα γίνει γνωστός από τα έργα του για τη γεωπολιτική, τον πόλεμο και τη μοίρα του ελληνισμού, και έτσι θα αποκτήσει πρόσβαση σε ένα ευρύτερο κοινό. Σε αντίθεση με την αφετηριακή του αντίληψη, μιας «απομάκρυνσης από τα εγκόσμια», θα αρχίσει να εμπλέκεται σταδιακώς στις εγχώριες πολιτικές αντιπαραθέσεις, με αποτέλεσμα οι φιλοσοφικές καταβολές του έργου του να ξεχαστούν εν μέρει, ή να αγνοούνται. Αν μάλιστα παρατηρήσει κανείς προσεκτικά τα τελευταία του κείμενα, και ιδιαίτερα τις τρεις μεγάλες συνεντεύξεις, που δημοσιεύθηκαν λίγο πριν από τον θάνατό του, θα διακρίνει αδιαμφισβήτητα μία σταδιακή μετεξέλιξη και της ίδιας της φιλοσοφικής σκέψης του. Αρχίζει να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως μέρος του ελληνισμού, τάσσεται υπέρ του ενδογενούς εκσυγχρονισμού και εγκαταλείπει εντελώς τη «διεθνιστική» ευαισθησία των ιδεολογικών καταβολών του στον «αντιπατριωτικό» κριτικό μαρξισμό.

Η θεωρητική του απομάκρυνση από τις κανονιστικές ιδεολογίες είχε λειτουργήσει ως όχημα για μια «ψυχρή», αποστασιοποιημένη και περισσότερο αντικειμενική θεώρηση των διεθνών σχέσεων και της θέσης του ελληνικού έθνους-κράτους στον κόσμο.

Δυστυχώς, το νήμα της ζωής του κόπηκε σε μια κομβική, ίσως, στιγμή της ίδιας της πνευματικής του πορείας. Πάντως, όλα αυτά παραμένουν υποθέσεις και θα πρέπει να περιοριστούμε στο υπαρκτό έργο του.
Σε αυτό λοιπόν το τεύχος του ν. Λόγιου Ερμή, εκτός από το προαναφερθέν κείμενο του Ρεϋμόνδου Πετρίδη, δημοσιεύονται τα εξής κείμενα: Ο Μελέτης Μελετόπουλος, από αδημοσίευτη μελέτη του, παραθέτει ένα εκτενές απόσπασμα με βιογραφικά στοιχεία για τον Παναγιώτη Κονδύλη ο Σπύρος Κουτρούλης αναφέρεται στις απόψεις του περί έθνους, ο Γιάννης Ταχόπουλος προβαίνει σε μία σύγκριση μεταξύ Καστοριάδη και Κονδύλη. Θα πρέπει να σημειώσουμε πως αυτή η πρώτη απόπειρα σύγκρισης ανάμεσα στους δύο στοχαστές παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον, δεδομένου ότι και οι δύο συνδέονται πνευματικά με μία κοινή ρίζα στον «κριτικό μαρξισμό», που είχε ως αφετηρία τον Άγη Στίνα. Τέλος, για να κάνουμε ευκολότερη την πρόσβαση του αναγνώστη στο έργο του, αναδημοσιεύουμε ένα μεγάλο μέρος από την τελευταία συνέντευξή του στον Σπύρο Κουτρούλη, το 1998.
Στα επόμενα τεύχη του περιοδικού θα δημοσιευθούν, μεταξύ άλλων, κείμενα του Φώτη Δημητρίου, του Γιώργου Ευαγγελόπουλου, του Θεόδωρου Ζιάκα, του Γιάννη Ιωαννίδη, του Γιώργου Καραμπελιά, του Γιώργου Μερτίκα, του Μιχάλη Μερακλή, ενώ θα δημοσιευτούν ανέκδοτα κείμενα, επιστολές κ.λπ.

Παρασκευή 5 Σεπτεμβρίου 2014

Η κατάρρευση του Μικρασιατικού μετώπου (Αύγουστος 1922) και η απουσία συνεκτικού σχεδιασμού - του Θόδωρου Μπατρακούλη


Η κατάρρευση του Μικρασιατικού μετώπου (Aύγουστος 1922) και η απουσία συνεκτικού σχεδιασμού
*

        Στα τέλη Αυγούστου του 1922 κατέρρευσε το μικρασιατικό μέτωπο. Στο πρώτο δεκαήμερο του Σεπτεμβρίου του 1922 πραγματοποιήθηκε η καταστροφή της Σμύρνης από τους κεμαλικούς Τούρκους.

        Οι αντιβενιζελικοί κέρδισαν τις εκλογές της 1ης/14ης Νοεμβρίου 1920 με το εθνικά ανεύθυνο λαϊκιστικό σύνθημα «οίκαδε». Στις 13/26 Νοεμβρίου προκηρύχθηκε δημοψήφισμα για τις 20 Νοεμβρίου/3 Δεκεμβρίου για την επαναφορά ή όχι του βασιλιά Κωνσταντίνου. Η επάνοδος του Κωνσταντίνου προκάλεσε αρχικά φανερή εχθρότητα έναντι του βασιλικού καθεστώτος εκ μέρους της Αγγλίας και της Γαλλίας. Όταν οι Νικόλαος Καλογερόπουλος και Δημήτριος Γούναρης υποσχέθηκαν στους Λόυντ Τζώρτζ και Κώρζον ότι η Ελλάδα μπορούσε να συνεχίσει τον πόλεμο μέχρι την συντριβή του κεμαλικού κινήματος, οι Αγγλοι ιθύνοντες άρχισαν να μεταπείθονται. Επανενεργοποίησαν τις εγγυήσεις για το υπό διαπραγμάτευση στο Λονδίνο ελληνικό δάνειο. Όταν ο Ιωάννης Μεταξάς προειδοποίησε με υπόμνημά του ότι η ελληνική επίθεση που είχε αρχίσει από τις 10 Μαρτίου 1921 κινδύνευε να αποτύχει ο Γούναρης τον αγνόησε. Εξάλλου, η Αγγλία, η Γαλλία και η Ιταλία, διαπιστώνοντας αφενός ότι ο Κεμάλ διέθετε αρκετά οργανωμένο στρατό και αφετέρου ότι είχε συνάψει ειρήνη με την Σοβιετική Ενωση, την Αρμενία και τη Γεωργία, αποφάσισαν να μεσολαβήσουν για να λήξει συμβιβαστικά ο πόλεμος στη  Μικρά Ασία. Στις 8 Ιουνίου 1921 η Αγγλία υπέβαλε πρόταση μεσολάβησης, από κοινού με τη Γαλλία και την Ιταλία, για την επίτευξη προκαταρκτικής ανακωχής. Την πρόταση απέρριψε ο Δ. Γούναρης, θέλοντας να δρέψει πολεμικές δάφνες για να αυξήσει τις πιθανότητες επικράτησής του έναντι του Βενιζέλου στις μελλοντικές εκλογές.
        Οι Έλληνες στρατιώτες και αξιωματικοί, από τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο (Οκτώβριος 1912) βρέθηκαν στο μέτωπο για πολλά χρόνια, αν και είναι αλήθεια ότι η Ελλάδα μπήκε στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο τον Ιούνιο του 1917. Παρά την κόπωση, τις απώλειες, τον εσωτερικό πολιτικό διχασμό στο εσωτερικό - που δεν έπαψε και μετά τον Εθνικό Διχασμό του 1914-1917 και την επανεγκατάσταση του Ε. Βενιζέλου στην πρωθυπουργία στην Αθήνα - καθώς και το έλλειμμα στέρεου στρατηγικού σχεδιασμού, ο ελληνικός στρατός δεν είχε χάσει το ηθικό και την αποφασιστικότητά του. Οι μάχες που είχε δώσει σε όλα τα μέτωπα, αυτά τα χρόνια, ήταν νικηφόρες. Ωστόσο, πέραν των προαναφερόμενων παραγόντων, η συνέχιση της ελληνικής στρατιωτικής παρουσίας στη Μικρά Ασία ήταν δυνατή μόνο υπό μια συγκεκριμένη γεωπολιτική συνθήκη. Ότι η Μεγάλη Βρετανία θα ήταν κυρίαρχη στην Ανατολή και θα στήριζε την παρουσία της Ελλάδος στην χερσόνησο.
        Και ενώ ο Κεμάλ ανέπτυξε σταδιακά τις σχέσεις του με τους μπολσεβίκους σε βαθμό καθοριστικό για την εξέλιξη του τουρκικού εγχειρήματος, στην Ελλάδα και ο Βενιζέλος και οι κωνσταντινικοί που τον διαδέχτηκαν (μετά τις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου του 1920) δεν τόλμησαν να προσεγγίσουν τον σοβιετικό μπολσεβικικό παράγοντα. Και οι δύο πολιτικές πτέρυγες παρέμειναν προσδεδεμένες στο άρμα της Μεγάλης Βρετανίας και δεν αξιοποίησαν τις οποιεσδήποτε δυνατότητες θα άνοιγε μια προσέγγιση με τους μπολσεβίκους. Οι τελευταίοι, από το 1919, έστελναν μυστικά διπλωματικούς εκπροσώπους στην Αθήνα και επιδίωκαν την ανάπτυξη διπλωματικών σχέσεων με την Ελλάδα. Αλλά η Αθήνα δεν κινήθηκε σε μια τέτοια κατεύθυνση για να μη δυσαρεστήσει τους Άγγλους. Ο Κεμάλ ανέπτυξε τις σχέσεις με τους μπολσεβίκους σε τέτοιο βαθμό, ώστε οι Δυτικοί ανησύχησαν. Πρώτα οι Ιταλοί και οι Γάλλοι και μετέπειτα οι Αγγλοι, εγκατέλειψαν την Ελλάδα και επέλεξαν την συνεργασία με τον Κεμάλ.
        Τους πρώτους μήνες του 1922 οι μπολσεβίκοι προσφέρονταν να παύσουν να ενισχύουν υλικά και ηθικά τον Κεμάλ  και να ασκήσουν την επιρροή τους ώστε να αυτονομηθεί μια παραλιακή ζώνη στη Μικρά Ασία, όπου κατοικούσαν σημαντικοί χριστιανικοί πληθυσμοί. Ειδικός απεσταλμένος τους στην Αθήνα υπέβαλε την πρόταση στον Γιάνη Κορδάτο, τότε Γραμματέα του Σοσιαλεργατικού Κόμματος (Κομμουνιστικού). Ο τελευταίος την μετέφερε στον τότε επικεφαλής των αντιπολιτευόμενων την κυβέρνηση Δημητρίου Γούναρη Νικόλαο Στράτο. Ο τελευταίος ήταν σε επαφή με τον αρχιστράτηγο Αναστάσιο Παπούλα, ο οποίος, σε συνεννόηση με την Επιτροπή Μικρασιατικής Αμύνης - συγκροτήθηκε από βενιζελικούς παράγοντες - της Κωνσταντινούπολης, υποστήριζε την κήρυξη αυτονομίας της Σμύρνης και της περιοχής της. Ο Στράτος αρχικά αντιμετώπισε ευνοϊκά την σοβιετική πρωτοβουλία. Όμως, όταν ο Κορδάτος έκανε νύξεις για την σοβιετική μεσολάβηση στον τότε υπουργό Αντώνη Καρτάλη αυτός τον επέπληξε και τον έδιωξε. Λίγο αργότερα ο Στράτος συγκρότησε με τον Γούναρη υπό τον Πέτρο Πρωτοπαπαδάκη κυβέρνηση συνεργασίας, η οποία απέρριψε την σοβιετική μεσολαβητική προσφορά. (Γ. Κορδάτος, Μεγάλη Ιστορία της Ελλάδας, Τόμος 13, σσ. 566-571).
        Η έκβαση του ελληνοτουρκικού πολέμου του 1919-1922 αποτέλεσε μεταίχ­μιο μεταξύ δύο εποχών. H Μικρασιατική καταστροφή εξαφάνισε τον μικρασιατικό ελληνισμό, ο οποίος, μέσα σε δύσκολες συνθήκες, συνέχισε στην Ελλάδα την δρα­στηριότητά του σε όλους τους τομείς, με αποφασιστική συμβολή στην οικονομική και πολιτιστική ζωή της χώρας. Η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας άλλαξε σημαντικά την εθνολογική σύνθεση της Μικράς Ασίας αλλά και της Μακεδονίας. Επιπλέον, οι απαλλοτριώσεις εκ μέρους των τουρκικών αρχών και οι σφετερισμοί από μουσουλμάνους ση­μαντικών περιουσιών - ιδιαίτερα των Ελλήνων και των Αρμενίων της πρώην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της νέας Τουρκίας - μετέβαλαν και τον εθνικό χαρακτήρα της οικονομικής ζωής της χερσονήσου της Ανατολής.

Θεόδωρος Μπατρακούλης

* Το παρόν κείμενο αποτελεί προδημοσίευση από το βιβλίο του Θεόδωρου Σ. Μπατρακούλη Τουρκία και «Ανατολικά Ζητήματα». Τόμος Α΄ Από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στη νεότερη Τουρκία, το οποίο πρόκειται να κυκλοφορήσει σύντομα από τις Εκδόσεις Ινφογνώμων.

    Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Αυγή, 12.09.2014. 

Τρίτη 19 Αυγούστου 2014

Το έθνος, ο εθνικισμός και η ολιγαρχική νεοτερικότητα - του Γιώργου Κοντογιώργη



Τρίτη, 22 Ιουλίου 2014

Γιώργος Κοντογιώργης, Το έθνος, ο εθνικισμός και η ολιγαρχική νεοτερικότητα



 (Με αφορμή μια επισήμανση σε επιστολή…)

           Σε σχέση με την αναφορά στην γενική επιστολή [……] για τον εθνικισμό και την ακροδεξιά, θέλω απλώς να εκφράσω την λύπη μου για το γεγονός ότι, ειδικοί και ίσως έγκυροι επί ενός γνωστικού αντικειμένου, εννοούν να εκτίθενται, πολυπραγμοσύνης ένεκεν, ως "ξερόλες". Ο γνώστης της έννοιας <έθνος> το ξεχωρίζει από την έννοια εθνικισμός. Ο εθνικισμός χρεώνει στην κοινωνία τις πολιτικές του κράτους, ενώ αυτές υπαγορεύονται από τα  συμφέροντα των αρχουσών ομάδων. Κατά τούτο, εκείνοι  που ισχυρίζονται ότι το έθνος είναι επινόηση του κράτους κάνουν ιδεολογία, επιχειρούν να το οικειοποιηθούν, αποσπώντας το από τον φυσικό του φορέα, την κοινωνία, προκειμένου να  νομιμοποιήσουν την μονοσήμαντη  νομή τους επί του κράτους. Υπό το πρίσμα επομένως αυτό είναι απολύτως αντιδραστικοί.

         
          Εγώ λέω ότι το έθνος είναι η συνείδηση της κοινωνίας. Η προσέγγιση αυτή του έθνους συγκρούεται με εκείνη της νεοτερικότητας σε δύο επίπεδα: Το ένα, διότι εγγράφεται σε μια γνωσιολογική και όχι ιδεολογική σκοπιμότητα. Το άλλο, διότι προσμετρά ελευθερία υπέρ της κοινωνίας, την οποία ελευθερία αντιτείνει προς στους νομείς του κράτους που επιμένουν να μονοπωλούν το πολιτικό σύστημα. Ώστε, η νεοτερική προσέγγιση του έθνους αποτελεί ιδεολογική κατασκευή κι όχι το αντίθετο. Με πρόσχημα τη διάκριση έθνους και κοινωνίας η πολιτική τάξη επιτυγχάνει να εμφανίζεται ως εντολέας και εντολοδόχος -αφού είναι αυτή που καθορίζει τι είναι εθνικό και τι όχι- και να εξοβελίζει την κοινωνία εκτός πολιτείας στον ιδιωτικό χώρο. Το έθνος για τη νεοτερική ολιγαρχία ιστορείται δια των πεπραγμένων του κράτους και όχι της κοινωνίας.
          Από την άλλη, το έθνος ως συνείδηση κοινωνίας είναι φορέας ελευθερίας, δηλαδή συλλογικότητας. Εάν η κοινωνία είχε σήμερα -δυστυχώς είναι μακράν από του να συνειδητοποιήσει την αιτία των δεινών της- ενσωματώσει στο είναι της πέραν της ατομικής, την πολιτική ελευθερία, η πολιτεία θα ενσαρκωνόταν από αυτήν, αυτή θα αποφάσιζε για τη μοίρα της, η ιστόρηση του έθνους θα γινόταν από αυτήν και όχι από την οικονομική, πνευματική και πολιτική ολιγαρχία. Σήμερα που η οικονομία μετεξελίχθηκε και απέκτησε κοσμοσυστημική διάσταση, οι φορείς της, η διεθνής των αγορών και οι εσωτερικοί θιασώτες της, τάσσονται εναντίον του έθνους, διότι διαβλέπουν ότι με αυτό ανά χείρας η κοινωνία των πολιτών, θα τους αντιτάξει την πολιτική ελευθερία, θα αποκτήσει δηλαδή συνεκτικό πολιτικό ιστό, ικανό να ακυρώσει την ολομέτωπη κυριαρχία τους.
          Ώστε, το έθνος του κράτους, το έθνος της νεοτερικής ολιγαρχίας, υπηρετεί τους πάσης φύσεως ολιγάρχες, ενώ το έθνος της κοινωνίας την κοινωνική συλλογικότητα.  Το έθνος του κράτους χρεώνει στην κοινωνία τις πολιτικές των νομέων του κράτους. Το έθνος της κοινωνίας την ελευθερία/τα συμφέροντά της. Το σημαντικό, στο πλαίσιο αυτό, για τους ολιγάρχες είναι να μην επικαλεσθεί η κοινωνία την αρμοδιότητά της για το έθνος/πολιτική, διότι θα διαταράξει την ήδη επιτευχθείσα πολιτική κυριαρχία των αγορών. Διά του έθνους -της συλλογικής συνείδησης- η κοινωνία των πολιτών θα αξιώσει αρμοδιότητα επί της πολιτείας. Εξού και η επίκληση του έθνους από την κοινωνία ενοχοποιείται ως εθνικισμός, ενώ τα "δικαιώματα" αντιτείνονται ως υπέρτερα της ελευθερίας. Προσποιούνται οι ολιγάρχες ότι δεν αντιλαμβάνονται πως η ελευθερία κάνει άνευ αντικειμένου τα δικαιώματα. Γνωρίζουν όμως ότι με το καθόλα ιδεολογικό αυτό επιχείρημα θα νομιμοποιήσουν την ολιγαρχική τους διακήρυξη ότι "η πλειοψηφία είναι εχθρός των δικαιωμάτων".

          Στον αντίποδα, υπέρ του παλαιού τύπου εθνικισμού, που είναι εξίσου ολιγαρχικός, τάσσεται η ακροδεξιά. Ο οποίος επειδή έληξε ο χρόνος του, οι φορείς του έχουν υιοθετήσει σε μια συνήθη λαϊκιστική ρητορική. Η ακροδεξιά δεν είναι προφανώς αντισυστημική, είναι απλώς αντισυμβατική, σε σύγκριση με την τυπική κοινοβουλευτική κομματοκρατία. Συναντώνται όμως και οι δύο, στην απέχθεια τους προς την κοινωνία. Δεν θέλουν τη δημοκρατία, ουδέ καν την αντιπροσώπευση. Αποκαλούν δημοκρατία το ολιγαρχικό έκτρωμα του Διαφωτισμού. Εντούτοις,  ο πιο αντιδραστικός, δηλαδή εχθρικός προς την κοινωνία εθνικισμός, στο μέτρο που δεν αποκλείει απλώς την κοινωνία από την ελευθερία αλλά και την οδηγεί στην περιθωριοποίηση/εξαθλίωση, είναι ο "αναθεωρητικός" εθνικισμός και κυριολεκτικά ολιγαρχικός εθνικισμός.  Ο ένας, επιχειρεί την οικειοποίηση του έθνους της κοινωνίας, ο άλλος  εχθρεύεται την ταυτοτική/κοινωνική συλλογικότητα, υιοθετώντας πολλές φορές, τον εθνικισμό του "άλλου": είτε των γειτόνων είτε  των αγορών ή και των δύο μαζί .
          Η ελληνική ιστοριογραφική "επιστήμη" είναι παραδειγματική ως προς αυτό. Έχει επίσης το προσόν, να είναι στο βάθος και ιδεολογικά αλλοτριωμένη. Υπηρετεί τον εθνικισμό του ηγεμόνα, διατεινόμενη ότι κάνει επιστήμη. Αρκεί να διαπιστώσουμε ότι, παντού, ιστορία και αρχαιολογία συμφωνούν να δώσουν άλλην εθνική ταυτότητα σε ιστορικά τεκμήρια κατακτημένων. Το πιο προκλητικά  ενδιαφέρον παράδειγμα είναι, οι αρχαιότητες της ρωμαϊκής εποχής. Αδυνατούν δηλαδή να διακρίνουν  οι <ειδήμονες> αυτοί την διαφορά της διατύπωσης "ρωμαϊκός" έναντι "ρωμαϊκής εποχής". Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων μεταφέρθηκε επί ρωμαϊκού πλοίου (!). Η αγροτική έπαυλις που βρέθηκε πρόσφατα κοντά στο Κιάτο, ανήκε σε ρωμαίο ευγενή!!  Μέσα στα μουσεία, όλα τα ευρήματα της ρωμαϊκής εποχής βαφτίζονται "ρωμαϊκά". Εάν τους επισημάνεις το ανιστόρητο του γεγονότος σου αντιτείνουν ότι το να τα πεις ελληνικά να πεις ελληνικά τα ευρήματα της ρωμαιοκρατίας είναι εθνικιστικό! Το χειρότερο είναι ό,τι συμβαίνει με το Βυζάντιο. Ο σκοταδισμός των ιδεολογικά υποτελών μεταφράζεται σε ιστορική αλήθεια.
          Να προχωρήσω; Ποιοί άραγε στήριξαν την λεηλασία της χώρας, από την Επανάσταση και εντεύθεν, χρεώνοντας την ελληνική κακοδαιμονία στην κοινωνία και στις κληρονομιές της, αντί να την χρεώσουν στο δεσποτικό κράτος και στο ακραιφνές δημιούργημά του την κομματοκρατία; Οι αντιδραστικοί της Δεξιάς και της Αριστεράς που, ως ολιγάρχες απεχθάνονται κάθε τι, που θα σφυρηλατούσε το πρόταγμα για την θεσμισμένη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών, στο πολιτικό σύστημα. Αρνούνται να αποδεχθούν, ως μηρυκαστικοί πρακτορίσκοι των ηγεμόνων της νεοτερικότητας την ύπαρξη ελληνικού έθνους πριν από το νεοελληνικό κράτος, επειδή, οι πιο συνειδητοί, γνωρίζουν  ότι το έθνος ως συνείδηση κοινωνίας είναι η συνεκτική πρώτη ύλη, που θα παράξει την εξωτερική αλλά και εσωτερική ελευθερία της κοινωνίας, κατά των δυναστών της. Εξού και κάθε αναφορά στο παρελθόν, κάθε επίκληση του εθνικού συμφέροντος, κάθε επιχείρημα για την ευθύνη του κράτους για τα δεινά της χώρας, εγγράφεται ως υπόλογο εθνικισμού. Αισθάνονται ότι είναι επιτρεπτή η καπηλεία  του έθνους μόνο για να χειραγωγήσουν την κοινωνία, όχι όμως και η αναφορά στην πατρίδα, ως εθνική εστία, διότι αντιστρατεύεται την εθελοδουλεία, την ιδέα της ξένης προστασίας και το δικό τους μονοπώλιο στην εξουσία. Αρκεί να δούμε πως διαχειρίζονται οι πνευματικοί ολιγάρχες τον φυλετισμό.         
       Γνωρίζουμε ότι ακόμη και τον 19ο αιώνα οι Έλληνες όριζαν το έθνος πολιτισμικά, εν αντιθέσει προς τους νηπιακούς ανθρωποκεντρικά ευρωπαίους που το αντιλαμβάνονταν ως μια απλώς φυλετική υπόθεση. Εντούτοις, η εντόπια "αναθεωρητική" ιστοριογραφία αγωνιά ακόμη να βρει την αιματολογική καταγωγή των αγωνιστών της επανάστασης! Έτσι, προφανώς εκτιμούν ότι θα καταδείξουν ότι η ελευθερία των Ελλήνων είναι υπόχρεη των ξένων, και θα κοντύνουν τον συνεκτικό ρόλο της ελληνικότητας. Το εγχείρημα της αποδόμησης της συλλογικότητας των Ελλήνων, το ομολογούν οι ίδιοι ευθαρσώς. Οίκοθεν νοείται ότι σκοπός  τους δεν είναι η ιστορική αλήθεια αλλά η ιδεολογική θεμελίωση της ηγεμονίας των νομέων του κράτους και των συγκατανευσιφάγων.
       Επανέρχομαι στα αρχικά ολίγα: "κρείττον το σιγάν" και ιδίως σε ό,τι αφορά στην σύγχυση μεταξύ (νομιζομένης) επιστήμης και (αντιδραστικής) ιδεολογίας. Το να διατηρείς την σοβαρότητα σου, είναι δύσκολο αλλά αναγκαίο. Η προσπάθεια να επενδύσεις με επιστημονική  περικάλυψη την ιδεολογία σου, είναι ένα πρόβλημα. Η γελοιοποίηση είναι εύκολη, όταν σε κατέχει το πάθος της άγνοιας.
Μακρηγόρησα αλλά πιστεύω ότι, το πρόβλημα αφορά όλους μας.

Χαίρε

Γιώργος Κοντογιώργης
Λευκάδα 16.7.2014
Πηγή: http://contogeorgis.blogspot.gr/

3 σχόλια:

Aλκων είπε...
Τελειο κυριε Κοντογιωργη!
Σας Ευχαριστω πολυ για οσα γραφετε σε αυτο το κειμενο, κι οχι μονο. Ειναι το συμπυκνωμα της Αληθειας μας τοσους αιωνες.
ISAAK SOLOMOY είπε...
θεωριες........
ΣΗΜΕΡΑ ο εθνικισμος ειναι η ασπιδα του ελληνισμου πριν τον αφανισμο του.....
ΣΗΜΕΡΑ δεν υπαρχουν δεξιοι και αριστεροι........
υπαρχουν εθνικιστες και εθνομηδενιστες.........

παναγιωτης
πρωην αριστερος
Aλκων είπε...
Και η σχετικότητα E=mc2 ήταν θεωρία κι επαληθεύτηκε μαθηματικα
Κι ο Μαρξισμός κι ο κουμουνισμος ήταν αναπόδεικτες θεωρίες και τις πίστεψες ως τα μαθηματικα του σύμπαντος σου χωρίς να τις ελέγξεις
Τι σ εμποδίζει να χρησιμοποιήσεις την ιστορική λογική κι όχι τ απολιθώματα των θεωριών που σε κατέστρεψαν και δηλώνεις τέως αριστερός;Σπάσε τις αλυσίδες του νου σου Με το να δηλώνεις πρωην δε σημαίνει ότι καταλαβαίνεις τι αληθινά σου κάνανε.